यो हप्ता Departure शब्दले नेपाली मेडिया खर्लप्पै खायो। प्रसङ्ग कान्तिपूरमा बिष्णु सापकोटाद्वारा लिखित लेखको हो। लेखकले प्रयोग गरेको अर्थ चाहिँ परम्परा छोडेर नयाँतिर भन्ने होला। यसलाई क्रमभङ्गकै अर्थमा बुझ्न सकिन्छ ।
माओबादी खुल्ला राजनीतिमा आउँदा पुष्पकमल दाहालले ‘क्रमभङ्ग शब्दको प्रयोग गरेर चर्चामा ल्याएका थिए। समग्रमा अर्थ चाहिँ लय भत्काउने, अथवा परम्परा तोड्ने भन्ने बुझिन्छ। राजनीतिमा यस्तो प्रयोग भैरहन्छ। एउटा लयमा चलिरहेको जीवनमा कहिलेकाहीँ हठात बाटो परिवर्तन गर्दा असहज अवस्था आउन सक्छ। नयाँ परिस्थितिको सामना सजिलो हुँदैन। व्यक्ति, परिवार, समाज, राजनीति सबै ठाउँमा क्रमभङ्गको प्रसङ्ग आइरहने कुरा हो।
तर क्रमभङ्गले सधैँ सकारात्मक नतिजा दिन्छ त ? यो चाहिँ मुख्य सवाल होला। निर्णय कति सुझबुझपूर्ण ढङ्गले लिइएको छ, त्यसले नै सकारात्मक, नकारात्मक भबिष्यबारे बताउँछ।
चौथो बरियतामा रहेका डा. मनोज कुमार शर्मालाई नयाँ प्रधानन्यायाधिशको रुपमा शिफारिस गरिएपछि यसलाई क्रमभङ्गको उपमा दिइएको छ। र सिफारिसको आधार कार्यदक्षतालाई दिएको भनिएको छ।
यस प्रकारको क्रमभङ्गको प्रयोग विगतमा एमाले, माओवादीले पनि गरेका थिए । तर ती कदमहरुले खासै सकारात्मक परिणाम दिएको उदाहरण भेटिएको छैन । मलाई सम्झना नभएको पनि हुन सक्छ।
बचाउ तर्कको रुपमा कार्यसम्पादनलाई आधार मानिएको भनिएपनि बुझ्न के सकिन्छ भने सपना प्रधानको पुराना दलसँगको बिरासतकै कारण उनी प्रमको रोजाइमा पर्न नसकेको तथ्य प्रष्ट छ। यहाँनेर व्यक्तिको हिजोको साइनो भन्दापनि जिम्मेवारी निर्वाहको क्रममा उनको भूमिका र दक्षतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हो।
क्रमभंगलाई जीवबिज्ञानमा उत्परिबर्तन (Mutation) सँग दाँज्न सकिन्छ। उत्परिवर्तनले हठात् वा अचानक परिवर्तनलाई इङ्गित गर्छ, र यो बिधि बाहिरकै प्रक्रिया हो। उत्परिवर्तनले अनुकुलता जस्ता कुरामा सहयोग गरे पनि यसले प्राय शरीरमा बिकृतिको प्रवेश गराएको हुन्छ।
क्रमभङ्गलाई क्रान्तिसँग पनि दाँज्न सकिन्छ। यसरी दाँज्दा मानव सभ्यतासँग जोडिएका ‘कृषि कान्ति’ र ‘औद्योगिक क्रान्ति’ ले सकारात्मक नतिजा दिएका छन् । तर यी क्रान्तिहरु Creative destruction मा आधारित थिए। जसकाबारे छुट्टै ब्याख्या गरौँला।
क्रान्तिले यथास्थितिलाई त्याग्ने र नयाँ चरणमा प्रवेश गर्ने ढोका खोल्छ। धेरैजसो समाजका क्रान्ति सचेत व्यक्तिहरुको अगुवाईमा हुन्छ। किनकि खराव स्थितिकाबारे उनीहरु सचेत हुन्छन, र बिद्रोहका लागि तयार हुन्छन। तर बहुसंख्यक मानिसहरु नयाँ मुद्दाका लागि मानसिक रुपमा तयार भैसकेका हुँदैनन्। यसैले कतिपय अबस्थामा प्रतिक्रान्ति पनि भैरहेको हुन्छ।
त्यसैले सुधार वा परिवर्तन प्रक्रियागत वा क्रमिक रुपमा हुनसकेको अबस्थामा मात्र त्यसले सकारात्मक दिशा समात्न सक्ने र नतिजा दिगो रहने देखिन्छ। सानो समूहले आबस्यकनै भएपनि बहुसंख्यकलाइ राजि नगराइ लिएको निर्णयले दिगो र सकारात्मक उपलब्धि हाशील हुन सक्दैन।