काबो भर्डेका गोलरक्षक ४० वर्षीय ‘भोजिन्हा’ ले हिजोको खेललाई रोमाञ्चक बनाए।

उनी रातारात चर्चित भएका छन् । इन्स्टाग्राममा उनलाई पछ्याउनेको सङ्ख्या एकरातमै ५० हजारबाट बढेर ५९ लाख पुगिसकेको छ।

खेल समाप्तिको सिठ्ठी बजिसकेपछि,

हामी प्रष्ट देख्न सक्थ्यौं उनी आँसु पुछेको पुछै गरिरहेका थिए । उनि निकै भावुक भएका थिए ।

उनको आफ्नै भनाइअनुसार त्यो क्षण उनको जीवनकै सबैभन्दा भावुक क्षण थियो ।

त्यो भावुकताको कारण थियो, प्रियजनहरुको सम्झना ।

किनकी पैसा र समय अभावको कारण उनकी आमा त्यहाँ उपस्थित हुन सकिनन् ।

उनलाई हुर्काउने उनका हजुरबुबा हजुरआमाको केही वर्ष अघि मृत्यु भएको थियो ।

त्यसैले उनीहरुले त्यो उत्कृष्ट प्रदर्शन हेर्न पाएनन्:

उनलाई गर्व थियो कि उनका लागि सबैभन्दा प्रिय र सम्मानित खेलाडी ‘लामिन यामाल’ सँगै खेल्ने अवसर मिलेको थियो ।

उनि सम्झन्छन,

यो त्यस्तो रात हो जुन रात आफ्ना छोराछोरी र नातिनातिनाहरूलाई सुनाउनयोग्य सुन्दर कथा निर्माण भएको छ ।

उनका लागि आफ्ना बाँकी जीवनभर साथमा रहने सम्झनाको पाना बनेको छ ।

उनीसँग २० बर्षे कठिन सङ्घर्ष र असफलताको कथा छ । त्यसैले आजको सफलता उनको निरन्तर सङ्घर्षको परिणाम हो ।

उनलाई थप सफलता मिलिरहोस्!

यो हप्ता Departure शब्दले नेपाली मेडिया खर्लप्पै खायो। प्रसङ्ग कान्तिपूरमा बिष्णु सापकोटाद्वारा लिखित लेखको हो। लेखकले प्रयोग गरेको अर्थ चाहिँ परम्परा छोडेर नयाँतिर भन्ने होला। यसलाई क्रमभङ्गकै अर्थमा बुझ्न सकिन्छ ।

माओबादी खुल्ला राजनीतिमा आउँदा पुष्पकमल दाहालले ‘क्रमभङ्ग शब्दको प्रयोग गरेर चर्चामा ल्याएका थिए। समग्रमा अर्थ चाहिँ लय भत्काउने, अथवा परम्परा तोड्ने भन्ने बुझिन्छ। राजनीतिमा यस्तो प्रयोग भैरहन्छ। एउटा लयमा चलिरहेको जीवनमा कहिलेकाहीँ हठात बाटो परिवर्तन गर्दा असहज अवस्था आउन सक्छ। नयाँ परिस्थितिको सामना सजिलो हुँदैन। व्यक्ति, परिवार, समाज, राजनीति सबै ठाउँमा क्रमभङ्गको प्रसङ्ग आइरहने कुरा हो।

तर क्रमभङ्गले सधैँ सकारात्मक नतिजा दिन्छ त ? यो चाहिँ मुख्य सवाल होला। निर्णय कति सुझबुझपूर्ण ढङ्गले लिइएको छ, त्यसले नै सकारात्मक, नकारात्मक भबिष्यबारे बताउँछ।

चौथो बरियतामा रहेका डा. मनोज कुमार शर्मालाई नयाँ प्रधानन्यायाधिशको रुपमा शिफारिस गरिएपछि यसलाई क्रमभङ्गको उपमा दिइएको छ। र सिफारिसको आधार कार्यदक्षतालाई दिएको भनिएको छ।

यस प्रकारको क्रमभङ्गको प्रयोग विगतमा एमाले, माओवादीले पनि गरेका थिए । तर ती कदमहरुले खासै सकारात्मक परिणाम दिएको उदाहरण भेटिएको छैन । मलाई सम्झना नभएको पनि हुन सक्छ।

बचाउ तर्कको रुपमा कार्यसम्पादनलाई आधार मानिएको भनिएपनि बुझ्न के सकिन्छ भने सपना प्रधानको पुराना दलसँगको बिरासतकै कारण उनी प्रमको रोजाइमा पर्न नसकेको तथ्य प्रष्ट छ। यहाँनेर व्यक्तिको हिजोको साइनो भन्दापनि जिम्मेवारी निर्वाहको क्रममा उनको भूमिका र दक्षतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हो।

क्रमभंगलाई जीवबिज्ञानमा उत्परिबर्तन (Mutation) सँग दाँज्न सकिन्छ। उत्परिवर्तनले हठात् वा अचानक परिवर्तनलाई इङ्गित गर्छ, र यो बिधि बाहिरकै प्रक्रिया हो। उत्परिवर्तनले अनुकुलता जस्ता कुरामा सहयोग गरे पनि यसले प्राय शरीरमा बिकृतिको प्रवेश गराएको हुन्छ।

क्रमभङ्गलाई क्रान्तिसँग पनि दाँज्न सकिन्छ। यसरी दाँज्दा मानव सभ्यतासँग जोडिएका ‘कृषि कान्ति’ र ‘औद्योगिक क्रान्ति’ ले सकारात्मक नतिजा दिएका छन् । तर यी क्रान्तिहरु Creative destruction मा आधारित थिए। जसकाबारे छुट्टै ब्याख्या गरौँला।
क्रान्तिले यथास्थितिलाई त्याग्ने र नयाँ चरणमा प्रवेश गर्ने ढोका खोल्छ। धेरैजसो समाजका क्रान्ति सचेत व्यक्तिहरुको अगुवाईमा हुन्छ। किनकि खराव स्थितिकाबारे उनीहरु सचेत हुन्छन, र बिद्रोहका लागि तयार हुन्छन। तर बहुसंख्यक मानिसहरु नयाँ मुद्दाका लागि मानसिक रुपमा तयार भैसकेका हुँदैनन्। यसैले कतिपय अबस्थामा प्रतिक्रान्ति पनि भैरहेको हुन्छ।

त्यसैले सुधार वा परिवर्तन प्रक्रियागत वा क्रमिक रुपमा हुनसकेको अबस्थामा मात्र त्यसले सकारात्मक दिशा समात्न सक्ने र नतिजा दिगो रहने देखिन्छ। सानो समूहले आबस्यकनै भएपनि बहुसंख्यकलाइ राजि नगराइ लिएको निर्णयले दिगो र सकारात्मक उपलब्धि हाशील हुन सक्दैन।

यसपटक केहि हृदयविदारक दृश्यहरु देखिए ।

एउटा बच्चालाई साथीहरु छुट्ने पिर र पढिरहेको स्कूल छुट्ने चिन्ता थियो ।

एकजना वयस्क आँखाभरि आँसु पार्दै, बरु गोलि खाने तर आफूले पालेका गाईहरु छोडेर कतै नजाने अड्डी कस्दै थिए ।

केहि बच्चाहरु आफ्ना भत्काउँदै गरेका घरहरु हेरेर डाँको छोडेर रुँदै, काँप्दै थिए ।

आफ्नो भत्केको घर देखेर एक निरिह वृद्ध आमाको आँखाबाट बलिन्द्र आँसु झरिरहेको थियो ।

अनुमान गरौँ, त्यहाँ अन्य बिरामीहरु, अशक्तहरु, बृद्द-बृद्दाहरु, सुत्केरीहरुको अबस्था कस्तो थियो होला ?

त्यसैले, सिद्दान्तअनुसार मानवबस्तीमा जबर्जस्ति गर्न मिल्दैन । त्यहाँ मान्छेका भावनासँग जोडिएका थुप्रै कुराहरु हुन्छन । ढुङ्गा, माटोसँग पनि भावना गाँसिएको हुन्छ। मायाँ हुन्छ।

अबोध बालबालिकाको मस्तिष्कमा आघात पुग्छ। वास्तवमा के भैरहेको हो उनीहरूलाई थाहा हुँदैन।

त्यसैले होला, पुनर्स्थापना कार्यक्रम अन्तर्गत अमेरिकामा आधुनिक सुख-सयलको जिन्दगि बिताइरहेका भुटानी शरणार्थीहरु झापा बेलडाँगीमा आफ्ना पुराना झुप्रामा आएर रुवाबासी गरेको देखेको छु ।

समय लिएर, उनीहरुको सुरक्षित ब्यबस्थापनको ग्यारेन्टी गरेर मात्र खालि टहराहरु हटाउनु पर्ने हुन्छ । त्यसैले हतारमा डोजर लगाउने काम कुनैपनि ढङ्गले संगतिपूर्ण हैन ।

राज्यले कमजोर वर्गमाथि अवाञ्छित ढङ्गले शक्ति प्रयोग गरेको छ, यो लोकतन्त्रको मूल मर्म अन्तर्गत पर्दैन । उ त निमुखाको संरक्षक हो ।

तर अनौठो के पनि देखियो भने; यी रोदन, आँसु र क्रुर दृश्यका बीच ठुलै भिड उत्सब मनाइरहे जस्तो देखिन्थ्यो । वाह-वाहि थियो ।

औँलामा घाउ लाग्यो भनेर उपचारका अनेक उपायहरु नसोची हतारमा औँलानै काटेर फालीदिने मुर्ख्यांइपूर्ण कामको निकै बढाँइ भैरह्यो । भीडमा समाजका मै हुँ भन्नेको संख्या पनि कम थिएन ।

बिधि-प्रक्रिया, अदालतको निर्देश, आफ्नै पार्टीको बाचा, आफ्ना १०० बुँदे कार्ययोजना, मन्त्रीपरिषदको निर्णय, पार्टीद्वारा अनुमोदन; केहि-केहि पनि पालना नगरिएको यस्तो ध्वंसात्मक कामले के सङ्केत गर्न खोजेको हो ?

समस्या हो, सम्पन्न गर्नुपर्ने काम हो, तर हतारो गर्नुपर्ने हैन । गरिवहरुले राज्य (कसको हो राज्य) को छहारीमा थप ‘छ’ महिना वा ‘एक’ बर्ष आश्रय पाउँदा के बिग्रन्थ्यो ? सरकारले प्राथमिकतामा राखेर गर्नुपर्ने कामका चाङ्ग छन् ।

यो सरकार सफल हुनुपर्छ भन्ने धेरैको सकारात्मक कामना छ । त्यसैले सरकारले कार्यकाल रचनात्मक कामहरुबाट थालनी गरोस भन्ने अपेक्षा हो, तर दृश्य त्यस्तो देखिएको छैन ।

(फेसबुक; बैसाख १४ , २०८३)

“सुरक्षा प्रमुख डाकेर प्रधानमन्त्रीले भने- ‘शनिबार र आइतबार अतिक्रमित सुकुम्बासी बस्ती खाली गर्नू”

यो समाचारले निकै दुखित बनायो । यो समाचार सत्य हो भने प्रधानमन्त्री बालेन शाहसँग केहि प्रश्नहरु सोधौँ !

१. यस्तो निर्देशन दिनु पूर्व पर्याप्त अध्ययन गरेर वास्तविक र नक्कली सुकुम्वासीको पहिचान भैसकेको हो?
२. पाँच बर्षे पूर्ण पदावधिको साथ् गठित सरकारको यति हतारोमा वा बिशेष प्राथमिकताका साथ सम्पन्न गर्नुपर्ने बिषय हो यो?
३. हटाइन लागेका सुकुम्बासीहरुको न्यायपूर्ण पुनर्स्थापनाको योजनाहरु तयार भैसकेको हो?
४. सरकारले उत्पीडितहरु, सिमान्तकृतहरुको समस्याका बिषयमा काम गर्दा आतंकित गराउने ढङ्गले गर्ने की अभिभावक वा संरक्षकको रुपमा गर्ने?

प्रधानमन्त्रीलाई सम्बेदनशील काममा यो हतारो गर्नु पूर्व नेपाली समाजमा व्याप्त संरचानात्मक विभेद र संघर्षको इतिहास पढ्न अनुरोध छ ।

सुकुम्बासी मध्ये कति वास्तविक नहोलान, मौकाको फायदा उठाएका, बिचौलिया होलान । तर मेरो बिचारमा यो बिषय हचुवाको भरमा वा हतारोमा सम्पन्नु गर्नुपर्ने बिषय हैन । यस्तो कामले सरकार थप विवादमा फस्नेछ । आफ्नो खुट्टामा आफैं बन्चरो हान्ने काम नगरौँ ।

नयाँ जनादेश प्राप्त शक्तिशाली सरकारले रचनात्मक ध्वंस (Creative destruction) को नियम अनुसार काम गर्नेछ भन्ने बिश्वास हो ।

(फेसबुक; बैसाख ९, २०८३)

ढिलो र चाँडोको नियम हुन्छ । हामी प्राय छिटो वा चाँडोलाई राम्रो मान्छौँ । तर कैयौँ अवस्थामा प्राय ढिलोले जितिरहेको हुन्छ ।

कुनै पनि काम छिटो-छिटो गर्दा धेरै त्रुटीहरु भैरहेका हुन्छन । जस्तो गन्तब्य पुग्न हतार गर्दा बाटोमा हेर्नुपर्ने, याद गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु छुटिरहेका हुन्छन । आबस्यक कैयौँ महत्वपूर्ण कुराको हेका राख्न सक्तैनौँ । फर्कनु पर्दा आफू हिँडेको उही बाटो नौलो लाग्छ, ठम्याउन गाह्रो पर्न सक्छ ।

मोटर गाडीमा यात्रा गर्दा पनि गतिलाई तिब्र बनाउँदा जोखिम बढ्ने हुन्छ । वरिपरिका सुन्दर दृश्यहरुको आनन्द पनि लिन सकिंदैन र छुट्छन । पहाड चढ्दा पनि छिटो-छिटो चढ्नु जोखिमपूर्ण मानिन्छ । बिस्तार अनुकुलता बढाउँदै चढ्ने सुझाव दिइन्छ । नत्र लेक लाग्ने डर हुन्छ ।

हामीले खाद्य सामाग्रीको ताजापन लम्ब्याउन फ्रिजको प्रयोग गर्छौँ । बिज्ञानका अनुसार खाने कुराहरुको श्वास-प्रश्वासको दर घटाउँदा वा ढिला गर्दा यस्तो फायदा हुन्छ, वा खाद्यसामाग्रीको आयु लम्बिन्छ ।

प्राय गति ढिलो हुने जीवहरु लामो समय बाँच्ने तथ्य भेटिएको छ । कछुवाको आयु २०० बर्षभन्दा बढी हुन्छ भने, पानीमा पाइने स्पन्जको आयु २००० बर्ष भन्दा बढी हुन्छ । यी सुस्त प्राणीहरु हुन् ।

त्यसैले हतार गर्नुभन्दा, वरिपरि हेर्दै, सोची बिचारी सावधानीपूर्वक अघि बढ्दा नै बढि लाभ प्राप्त हुने कुरामा बिश्वास गर्न सकिन्छ ।

हाम्रो समाजले प्रायः तीक्ष्ण, प्रभावकारी र चलाख मानिसहरूलाई बढी प्रश्रय दिन्छ ।

तीक्ष्ण र प्रभावकारीले नतिजामा तिब्रता ल्याउला ।

चलाखले काम छिटो-छिटो सम्पन्न गर्ला ।

तर सुस्त तर धीर-गम्भीर जीवन बिताउनु धेरै तरिकाले बुद्धिमानी हो ।

मेरो रोजाइ आत्मविश्वासका साथ गरिने, ढिलो तर स्थिर गतिमा हुने काम हो ।

आज प्रेम दिबस अर्थात् ‘भ्यालेन्टाइन डे’। यो अवसरमा धेरैलाई थाहा नभएको हाम्रो आफ्नै मौलिक प्रेम दिबसबारे छोटो चर्चा गरौँ ।

नेवा: समुदायमा मनाइने प्रेम दिबसलाई “मतिना पारु” भनिन्छ ।

योमरी पुन्ही पछिको दिन (पौष कृष्ण प्रतिपदा) लाई शताब्दीयौं देखि नेवा: भाषामा “मतिना पारु” भनेर चिनिन्छ । “मतिना” को अर्थ “प्रेम” र “पारु” को अर्थ “प्रतिपदा” हो । नेवा समुदायको मान्यता अनुसार, यो दिनमा गरिएको प्रेम र स्नेह, वा प्रेम प्रस्तावहरू सफल हुन्छन् वा दीर्घकालीन र स्थायी हुन्छ ।

परम्परा अनुसार, योमरी पुन्हीको दिन घर-घरमा गएर गीत गाएर ‘योमरी (एक प्रकारको रोटी)’ माग्ने चलन छ । यस्तो परम्परालाई ‘योमरी फ्वनेगु’ भनिन्छ, जुन प्रेम र स्नेहसँग सम्बन्धित छ । घर-घर गएर योमरी माग्दा प्रेमीहरूले आफ्ना प्रियजनहरूलाई गोप्य रूपमा चियाउने र कुरा गर्ने अवसर मिल्ने गर्थ्यो । यहि मौकामा भेटघाटको समय र स्थान तय गरिन्थ्यो । प्रेमील जोडीहरु भोलिपल्ट गोप्य रूपमा भेट्थे । त्यो समय समाजमा खुल्ला प्रेम बर्जित थियो ।

यो मौलिक प्रेम दिवस हिजो-आज लोपोन्मुख छ । नेवा समुदाय र सबै नेपालीहरूको लागि यति महत्त्वपूर्ण संस्कृति लगभग लोप हुँदै जानु विडम्बनाको कुरा हो ।

‘भ्यालेन्टाइन डे’ को चलन चाहिँ प्राचीन रोमबाट बिश्वभरि फैलिएको हो । प्रेम जोडीका अभिभावक ‘सेन्ट भ्यालेन्टाइन’ को मृत्युका दिन (फेब्रुअरी १४) यो दिबस मनाइने गरिन्छ ।

(तस्बिर: Buzznepal)